Bài học từ Singapore và Khoảng lặng của chúng ta?
Trong không khí dư âm của những ngày Tết, câu chuyện giữa hai người bạn cũ đôi khi không chỉ là lời hỏi thăm sức khỏe, mà còn là sự trăn trở về vận mệnh và cách vận hành của đất nước. Chuyến thăm của một người bạn định cư tại Singapore hơn 20 năm đã mang đến một góc nhìn thực chứng về cách quốc đảo sư tử xây dựng sự thịnh vượng: Họ không chỉ xây công trình, họ xây dựng hiệu quả.
1. Triết lý “Hạ tầng đi trước, tiện ích theo sau” của người Singapore
Nhìn vào cách Singapore quy hoạch, ta thấy một trình tự logic đến mức cực đoan nhưng đầy nhân văn:
Giao thông là mạch máu: Họ xây đường xá và hệ thống Metro (MRT) đầu tiên. Khi mạch máu thông suốt, mọi điểm đến đều trở nên gần gũi.
An cư để lạc nghiệp: Tiếp theo là các khu nhà ở xã hội (HDB). Chính phủ xây để bán cho dân, ưu tiên việc lấp đầy mật độ cư dân.
Dùng dữ liệu thay vì cảm tính: Họ chưa vội xây siêu thị, trường học hay khu thể thao ngay lập tức. Thay vào đó, họ đợi cư dân về ở, đo lường nhu cầu thực tế và dùng hệ thống Metro sẵn có để kết nối người dân với các tiện ích ở khu vực lân cận.
Tối ưu hóa nguồn lực: Chỉ khi con số thống kê đủ lớn, các trung tâm thương mại và trường học mới mọc lên. Cách làm này triệt tiêu hoàn toàn khái niệm “công trình đắp chiếu” hay “thành phố ma”. Họ chấp nhận để dân chịu khó di chuyển xa một chút bằng phương tiện công cộng trong thời gian đầu, còn hơn là lãng phí tài sản quốc gia vào những công trình không có người dùng.
2. Nghịch lý của chúng ta: Nghèo nhưng “tiêu hoang”
Nhìn lại bức tranh hạ tầng tại Việt Nam, mà điển hình là siêu dự án sân bay Long Thành, chúng ta thấy một sự tương phản đáng suy ngẫm.
Chúng ta đang đối mặt với một thực tế trớ trêu: Sân bay sắp khánh thành nhưng hạ tầng kết nối vẫn còn nằm trên bàn nghị sự hoặc đang “hối hả” đuổi theo tiến độ. Chúng ta làm ngược quy trình của một quốc gia phát triển.
Ba câu hỏi chất vấn của Tổng Bí thư Tô Lâm không chỉ là những con số kỹ thuật, mà là tiếng chuông cảnh tỉnh về tư duy quản trị:
Tại sao ta chi 16 tỷ USD trong khi các nước láng giềng chỉ tốn 10 tỷ USD?
Bao giờ thì nguồn vốn khổng lồ này mới được thu hồi?
Với chi phí đắt đỏ hơn, sân bay của ta có gì vượt trội hơn họ?
Sự im lặng trước những câu hỏi này chính là kẽ hở của trách nhiệm. Khi chi phí nhân công và nguyên liệu của ta thấp hơn Singapore, nhưng tổng mức đầu tư lại cao hơn, đó không còn là vấn đề kỹ thuật—đó là vấn đề về tâm và tầm.
3. Bài học về sự tử tế trong quản trị
Tại sao một quốc gia giàu có như Singapore lại tiết kiệm và khoa học đến thế, còn chúng ta—vẫn đang trên đường phát triển—lại dễ dãi với những lãng phí khổng lồ?
Phải chăng tâm lý “tiền nhà nước” (tiền của bố mẹ bao cấp) đã khiến những người thực thi trở nên hời hợt? Hay là bởi lợi ích cá nhân và nhóm đã lấn át đi lợi ích tối thượng của xã hội?
Người Việt không kém về tư duy, nhưng chúng ta đang thiếu một cơ chế để sự hiệu quả trở thành thước đo duy nhất. Sự lãng phí không chỉ nằm ở những đồng tiền bị thất thoát, mà còn ở cơ hội bị bỏ lỡ của cả một dân tộc. Mỗi tỷ USD chi sai là một cơ hội đầu tư cho giáo dục, y tế và tương lai của thế hệ trẻ bị thu hẹp lại.
Lời kết:
Thập kỷ tới sẽ là thời điểm của những đại dự án, từ đường sắt tốc độ cao đến các khu đô thị vệ tinh. Bài học từ Singapore và những trăn trở về Long Thành cần được khắc ghi như một tấm gương phản chiếu.
Chúng ta cần học cách quản trị dựa trên hiệu quả thực tế thay vì những bản vẽ hào nhoáng nhưng rời rạc. Xin hãy đặt lợi ích của đất nước lên trên hết, để mỗi viên gạch đặt xuống không chỉ là một công trình, mà là một nấc thang đưa dân tộc đi lên trong sự bền vững và tự trọng.
Phan Lê Thanh Toàn
Nhà cố vấn già
#Nhacovangia
