Viết cho những ai đang kiếm tiền mà quên mất đạo lý, để lại hậu quả cho cộng đồng và thế hệ trẻ
Tổ tiên ta sắp xếp thứ tự Sĩ – Nông – Công – Thương không phải ngẫu nhiên. Đó là trật tự đạo đức và trách nhiệm:
Sĩ: lo trị quốc, giữ nền tảng trí tuệ để xã hội vận hành.
Nông: lo cái bụng dân được ấm, vì đói thì chẳng còn gì mà nghĩ.
Công: tạo ra lực sản xuất, nền móng cho sự bền vững.
Thương: hưởng phần từ sự tạo dựng của ba tầng lớp trên nên phải biết điều, phải giữ chữ TÍN. Và vì từng có quá nhiều kẻ buôn gian bán lận nên cổ nhân mới xếp tầng này sau cùng để nhắc nhau: “Làm thương phải trọng đức.”
Nhưng rồi mạng xã hội ngoại bang, đặc biệt là những nền tảng đến từ nền văn hóa “đồng văn” phương Bắc, đã nhìn rất rõ điểm yếu của chúng ta.
Họ đến, họ đội lốt “nền tảng kết nối”, khoác lên mình cái áo tử tế, rồi mở cái chợ online rộng vô biên. Cái chợ không cần biết người bán là ai, văn hóa nền tảng thế nào, đạo đức có bao nhiêu và lăng xê cho cả giang hồ mạng… miễn tạo ra doanh thu, miễn có dòng tiền chảy qua hệ thống.
Và họ hiểu hai điều đau lòng:
Người có tri thức, tử tế, có nền văn hóa nghiêm ngặt — rất khó chịu khi phải “bán hàng trong cái chợ hỗn loạn” đó. Những người này không dễ bị thao túng, không chịu làm bẩn mình để chạy view, chạy like, không muốn đổi danh dự lấy dăm ba đồng.
Người nền tảng văn hóa thấp — chỉ cần vài tháng đã nổi. Họ thiếu kiến thức, thiếu kỷ luật, nhưng lại thừa ham muốn nổi tiếng, thừa khao khát kiếm tiền nhanh.
Và chỉ cần có vài trăm ngàn đến 1 triệu người theo dõi (sau này chỉ cần 20k người theo dõi họ đã lôi kéo đi bán hàng cho họ), họ lập tức biến thành “gia thương” — sẵn sàng quảng cáo bất kỳ thứ gì, kể cả thứ làm hại chính đồng bào mình.
Họ không quan tâm đạo đức. Họ không quan tâm xã hội. Họ không quan tâm luật chơi. Họ chỉ quan tâm doanh thu. Bán được là được. Bán dỏm cũng được. Lùa trẻ con cũng được. Hủy hoại nhận thức cộng đồng… cũng được nốt.
KHI THƯƠNG MẠI MẤT ĐẠO ĐỨC, XÃ HỘI TRẢ GIÁ
Năm 2025, hàng loạt KOL – KOC Việt Nam “mặc áo Juventus”. Ngã ngựa trên chính cái sân mà họ tự tin rằng “tôi vô hại”. Nhưng ngã ngựa chỉ là một phần.
Điều đáng sợ là:
Ai đã tiếp tay đẩy con em chúng ta vào đội Juventus? Chúng tự vào sao?
Không.
Có người dẫn vào. Có người cổ vũ. Có người dung dưỡng. Và có những nền tảng mạng xã hội… đứng nhìn, đếm tiền.
Chợ truyền thống, tiểu thương sống nhờ chữ tín. Gian dối hôm nay là chết đói ngày mai. Phía sau họ còn có ban quản lý chợ, có người giám sát, có luật lệ để răn đe.
Nhưng chợ online?
Không biết người bán là ai. Không biết hàng thật hay hàng giả. Không biết lời hứa có là thật. Không biết ai chịu trách nhiệm khi có chuyện.
Ban quản lý chợ?
Có đấy.
Nhưng họ làm gì?
Kiểm soát à? Thanh lọc à? Bảo vệ à?
Hay bận… đếm tiền?
Tôi thấy họ bán 1 sản phẩm có chèn đường lưỡi bò vào, tôi báo cáo, họ phản hồi không vi phạm. Tôi chuyển thông tin cho chính phủ ngay và luôn.
Nếu họ kiểm soát tử tế như cách họ PR ngay từ đầu, liệu lớp trẻ có bị kéo vào lò mổ Juventus nhiều như vậy?
TRÁCH NHIỆM THUỘC VỀ AI?
Kẻ bán vô đạo đức: ham tiền, bất chấp hậu quả, lừa đồng bào để sống qua ngày.
Nền tảng mạng xã hội: biết rõ nhưng vẫn dung dưỡng để tối đa hóa doanh thu.
Người mua thiếu hiểu biết: vì nhẹ dạ, vì thiếu tri thức bảo vệ bản thân.
Xã hội: quá dễ dãi, quá nhẹ tay với sự gian trá online.
Và đau nhất là:
Chúng ta – người Việt – đang thua những người đến từ China chỉ vì họ hiểu chúng ta rõ hơn chính chúng ta.
BÂY GIỜ CHÚNG TA PHẢI LÀM GÌ?
1. Khôi phục đạo đức thương nghiệp
Không kinh doanh trên nước mắt người Việt.
Không bán rác chỉ để kiếm lời.
Không trở thành công cụ kiếm tiền cho nền tảng ngoại bang.
2. Nâng chuẩn trách nhiệm của người bán
Bán phải có tâm.
Quảng cáo phải thật.
Nhận tiền phải xứng đáng.
3. Tăng năng lực giám sát
Một cái chợ phải có ban quản lý.
Một nền tảng phải có trách nhiệm.
Nếu không làm, thì pháp luật phải làm.
4. Trang bị tri thức cho người trẻ
Không để con em Việt Nam trở thành “con mồi” cho những kẻ bán rẻ phẩm giá.
Tri thức – đạo đức – văn hóa – trách nhiệm.
Thiếu cái nào cũng dễ bị dẫn vào Juventus.
5. Quan trọng nhất: TỬ TẾ PHẢI LÊN TIẾNG
Tử tế mà im lặng — cái xấu sẽ thắng.
Người hiểu chuyện mà im lặng — cái dốt sẽ lên ngôi.
Xã hội mà im lặng — cái ác sẽ dẫn đường.
CHIA SẺ:
Làm thương nhân (gia thương) không có tội. Kiếm tiền không có tội. Nhưng kiếm tiền trên sự ngây thơ và đau khổ của người Việt là tội.
Tổ tiên xếp Thương đứng cuối không phải để khinh khi, mà để nhắc nhở:
“Làm thương phải trọng đức. Không có đức thì thương nghiệp sẽ giết cả xã hội.”
Và 2025 chỉ mới là hồi chuông nhẹ. Nếu không thay đổi, cái giá sẽ còn đau hơn. Viết ra để nhắc nhau. Không phải để trách, mà để tỉnh.
Phan Lê Thanh Toàn
Nhà cố vấn già
#Nhacovangia
