Trong bối cảnh kinh tế Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với thế giới, việc nâng hạng thị trường chứng khoán từ biên giới lên mới nổi (emerging market) không chỉ là mục tiêu chiến lược mà còn là cơ hội vàng để thu hút dòng vốn quốc tế. Theo các đánh giá gần đây, Việt Nam đang tiến rất gần đến cột mốc này, với kỳ vọng FTSE Russell sẽ công bố kết quả phân loại vào đầu tháng 10/2025. Nếu thành công, thị trường có thể đón nhận thêm hàng tỷ USD vốn đầu tư, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và nâng cao vị thế quốc tế. Tuy nhiên, để đạt được điều này, chúng ta không thể bỏ qua những bất cập nội tại, đặc biệt là sự thiếu minh bạch trong giao dịch tự doanh của các công ty chứng khoán – một vấn đề đang tạo ra sự bất bình đẳng trên thị trường và có thể trở thành rào cản lớn.
Hiện nay, thị trường chứng khoán Việt Nam cho phép nhà đầu tư theo dõi khá rõ ràng các giao dịch của khối ngoại (nhà đầu tư nước ngoài) ngay trong phiên giao dịch. Điều này giúp các nhà đầu tư cá nhân và tổ chức nắm bắt xu hướng dòng vốn, đưa ra quyết định kịp thời dựa trên dữ liệu thời gian thực. Đây là một điểm tích cực, góp phần tăng tính hấp dẫn của thị trường đối với các quỹ đầu tư quốc tế. Thế nhưng, tình hình lại hoàn toàn ngược lại với khối tự doanh – hoạt động giao dịch của chính các công ty chứng khoán sử dụng vốn tự có. Nhà đầu tư không thể quan sát được các lệnh mua bán của khối này trong phiên, và phải chờ đến tận 19h00 hoặc thậm chí 20h00 mới nhận được số liệu tổng hợp. Sự chậm trễ này không chỉ làm giảm khả năng dự báo mà còn tạo ra khoảng trống thông tin, nơi mà các công ty chứng khoán có thể tận dụng lợi thế nội bộ để cạnh tranh với chính khách hàng của mình.
Lý do cho sự bất cập này thường được giải thích bởi hạn chế của hệ thống công nghệ cũ. Tuy nhiên, sau khi hệ thống KRX – nền tảng giao dịch hiện đại được nhập khẩu từ Hàn Quốc – chính thức vận hành từ ngày 5/5/2025, tình hình vẫn không có sự cải thiện đáng kể. KRX được kỳ vọng sẽ nâng cao công suất xử lý lệnh (lên đến 4,5 triệu lệnh/ngày), hỗ trợ các sản phẩm mới và cải thiện tốc độ giao dịch, nhưng nó dường như chưa giải quyết triệt để vấn đề minh bạch đối với giao dịch tự doanh. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về việc triển khai: Tại sao một hệ thống tiên tiến như KRX, đã được chứng minh hiệu quả ở thị trường Hàn Quốc, lại không được tận dụng để công bố dữ liệu thời gian thực? Phải chăng đây là vấn đề về quy định và giám sát hơn là công nghệ?
Hậu quả của sự thiếu minh bạch này là rõ ràng và sâu sắc. Đầu tiên, nó tạo ra sự bất bình đẳng giữa các bên tham gia thị trường. Các công ty chứng khoán, với vai trò kép vừa là “người chơi” (tự doanh) vừa là “trọng tài” (môi giới cho nhà đầu tư), có thể dẫn đến xung đột lợi ích. Chẳng hạn, họ có thể ưu tiên giao dịch tự doanh trước khi xử lý lệnh của khách hàng, hoặc sử dụng thông tin nội bộ để chốt lời/lỗ mà nhà đầu tư cá nhân không hay biết. Điều này không chỉ làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư trong nước mà còn khiến các quỹ ngoại e ngại, vì minh bạch là tiêu chí hàng đầu trong đánh giá nâng hạng thị trường. Theo các chuyên gia, nếu không khắc phục, Việt Nam có nguy cơ bị loại khỏi danh sách nâng hạng, dẫn đến dòng vốn rút lui và biến động mạnh mẽ hơn. Hơn nữa, trong bối cảnh thị trường chứng khoán Việt Nam đã đạt quy mô vốn hóa thuộc top đầu ASEAN, sự bất minh bạch này có thể nuôi dưỡng các hành vi thao túng, ảnh hưởng đến sự ổn định kinh tế vĩ mô.
Là một nhà đầu tư và công dân quan tâm đến sự phát triển bền vững của đất nước, tôi tin rằng đã đến lúc Chính phủ cần can thiệp mạnh mẽ hơn để thúc đẩy minh bạch hóa. Đây không phải là lời chỉ trích mà là góp ý xây dựng, nhằm hỗ trợ mục tiêu nâng hạng và xây dựng một thị trường chứng khoán tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Cụ thể, Chính phủ có thể chỉ đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và các sở giao dịch (HOSE, HNX) thực hiện các biện pháp sau:
1.Công bố dữ liệu thời gian thực hoặc gần thực cho giao dịch tự doanh: Tương tự như khối ngoại, hãy yêu cầu các công ty chứng khoán báo cáo lệnh mua/bán lớn trong phiên, với độ trễ tối đa 15-30 phút. Điều này có thể thực hiện qua KRX mà không cần đầu tư thêm lớn, vì hệ thống đã hỗ trợ xử lý dữ liệu cao tốc.
2.Tăng cường quy định kiểm soát xung đột lợi ích: Bổ sung các quy định nghiêm ngặt hơn về “tường lửa” giữa bộ phận tự doanh và môi giới, đồng thời yêu cầu báo cáo chi tiết về mối liên hệ giữa công ty chứng khoán và doanh nghiệp niêm yết. Ví dụ, minh bạch hóa tỷ lệ floating (cổ phiếu tự do lưu hành) và các giao dịch liên quan để tránh lạm dụng thông tin nội bộ.
3.Xây dựng cơ chế giám sát độc lập: Thành lập một ủy ban giám sát độc lập với sự tham gia của đại diện nhà đầu tư, chuyên gia quốc tế và cơ quan nhà nước, nhằm đánh giá định kỳ mức độ minh bạch. Đồng thời, áp dụng công nghệ blockchain hoặc AI để theo dõi giao dịch, giảm thiểu rủi ro thao túng.
Những thay đổi này không chỉ tạo sân chơi công bằng hơn cho tất cả nhà đầu tư mà còn góp phần thu hút vốn ngoại, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Khi thị trường minh bạch, niềm tin sẽ tăng lên, dẫn đến thanh khoản cao hơn và biến động ít hơn – điều mà Việt Nam đang cần để vượt qua các thách thức toàn cầu như lạm phát và suy thoái kinh tế. Chúng ta đã có nền tảng vững chắc với KRX; giờ là lúc hành động để biến nó thành lợi thế thực sự.
Hy vọng rằng, với sự chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ, thị trường chứng khoán Việt Nam sẽ không chỉ được nâng hạng mà còn trở thành biểu tượng của sự minh bạch và công bằng ở khu vực. Đây là trách nhiệm chung, và mỗi chúng ta đều có thể góp tiếng nói để thúc đẩy sự thay đổi tích cực.
Phan Lê Thanh Toàn
Nhà cố vấn già
