Dưới sức ép từ những thất bại kéo dài trong sáu tháng đầu nhiệm kỳ khi chưa thể hiện được một chiến lược rõ ràng cho mối quan hệ với Việt Nam nói riêng và châu Á nói chung, ông Trump đang rất cần một “chiến thắng chính trị” để khẳng định đường lối cứng rắn của mình. Mới đây, tuyên bố áp thuế 20% lên hàng hóa Việt Nam, thậm chí lên tới 40% với hàng trung chuyển, được xem là chiêu thức nhằm khoe “thắng lợi” trước công chúng Mỹ.
1. Thuế 20% chỉ là khung, cần rà soát chi tiết
Mặc dù con số 20% nghe có vẻ ấn tượng, song đây mới chỉ là mức khung khái quát, chưa có hiệu lực tức thì. Chính quyền Mỹ vẫn phải tiếp tục ngồi lại với các cơ quan chức năng để xác định danh mục cụ thể, phương thức phân loại, và lộ trình áp thuế. Cho đến khi có quyết định chi tiết, mọi con số chỉ mang tính tạm thời và có thể thay đổi theo diễn biến đàm phán.
2. Định nghĩa “trung chuyển” cần được làm rõ
Khái niệm “hàng trung chuyển qua Việt Nam” chưa từng được quy định rõ ràng trong luật thương mại quốc tế. Liệu có phải mọi mặt hàng chỉ cần đi qua Việt Nam trước khi đến tay người tiêu dùng Mỹ đều bị đánh thuế 40%? Hay phải chứng minh hàng hóa không có sự can thiệp về sản xuất, đóng gói tại Việt Nam? Việc này đòi hỏi hai bên phải cùng bàn thảo để tránh tình trạng đánh thuế tràn lan, vô tội vạ và gây thiệt hại cho doanh nghiệp Việt Nam.
3. Cạnh tranh bất cân xứng khi mở cửa thuế 0%
Đổi lại, hàng hóa Hoa Kỳ xuất vào Việt Nam vẫn được hưởng thuế suất 0% theo hiệp định thương mại tự do (EVFTA hoặc các cam kết khác). Điều này đồng nghĩa với việc xe hơi Mỹ—đặc biệt dòng SUV—sẽ có cơ hội lấn sân mạnh mẽ. Trong khi đó, hàng tiêu dùng thông thường của Mỹ khó lòng cạnh tranh về giá với hàng sản xuất trong nước, vốn đã được định giá phù hợp với thu nhập đại đa số người Việt.
4. Lợi ích từ dòng chảy công nghệ 0%
Một điểm sáng trong kịch bản này là dòng hàng công nghệ, chip bán dẫn, thiết bị AI xuất khẩu từ Mỹ vào Việt Nam cũng hưởng thuế 0%. Khi Việt Nam đang tập trung phát triển công nghiệp công nghệ cao, chính sách thuế ưu đãi này có thể thúc đẩy lực đẩy đầu tư, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất trong nước.
5. Kỳ vọng và thực tế về thuế “Asia Nikkei”
Trước tình thế căng thẳng, một số dự báo của các tổ chức như Asia Nikkei đưa ra con số 24% cho mức thuế lên hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, con số chính thức được công bố chỉ là 20%, vẫn cao hơn so với mức thuế áp dụng với các đồng minh thân cận của Mỹ. Điều này phản ánh nỗ lực “lấy lệ” vừa phải, nhằm không đẩy mối quan hệ hai nước vào căng thẳng quá mức.
6. Cam kết trong Quốc hội Mỹ
Trong phiên họp Quốc hội gần nhất, giới lập pháp Mỹ đã chính thức thông qua khung áp thuế này và nhấn mạnh rằng biện pháp mang tính “tạm thời, có thể điều chỉnh” để bảo vệ quyền lợi kinh tế Hoa Kỳ. Chúng ta chấp nhận mức thuế này như một hệ quả của thương mại tự do, nhưng không vì thế mà hy sinh lợi ích chiến lược lâu dài gắn liền với quan hệ quốc gia.
7. Rà soát, đàm phán và đa dạng hóa thị trường
Việt Nam cần tiếp tục rà soát chính sách, đàm phán để giảm thiểu tác động tiêu cực, đồng thời đẩy mạnh tìm kiếm và mở rộng các thị trường thay thế khác—từ EU, Nhật Bản, Hàn Quốc đến Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á—mặc dù sẽ không thể dễ dàng như tiếp cận thị trường Hoa Kỳ.
8. Không phá giá đồng tiền, giữ đúng cơ chế thị trường
Một phản ứng thiếu khôn ngoan có thể là phá giá tiền đồng, dẫn đến nguy cơ bị Mỹ cáo buộc thao túng tiền tệ. Chúng ta nên để tỷ giá diễn biến theo đúng cơ chế thị trường, đồng thời tập trung hỗ trợ về chính sách tín dụng, lãi suất và thể chế cho những ngành hàng chịu nhiều áp lực thuế quan.
Kính mời quý vị tiếp tục quan sát, phân tích diễn biến mới. Chúng tôi sẽ tiếp tục cập nhật thông tin nhanh và chính xác nhất.
Trân trọng,
Phan Lê Thanh Toàn
Nhà cố vấn già
